Cà phê Sài Gòn “nguyên chất dĩ vãng”

ca-phe-1Tôi ra Hà Nội lần đầu vào năm 1980 gì đó, vào cửa hàng ăn uống gọi, à không, mua phiếu một ly cà phê đen. Tôi nhâm nhi, gật gù,…đúng là cà phê nguyên chất. Nhưng xin lỗi,…mùi vị dở ẹc. Dĩ nhiên tôi chỉ chê thầm, lỡ cô mậu dịch viên mà nghe được thì tôi tới số. Mậu dịch viên hồi đó là chúa tể, chứ không phải lèng phèng như mấy cô em cà phê Sài Gòn đâu. Gần 40 năm sau, tôi lại nghe mấy đại gia cà phê quảng cáo rầm rộ “cà phê nguyên chất”. Ủa, mà cà phê nguyên chất là thứ gì mà khoe ầm lên thế?

Vũ Thế Thành

Hồi đó cà phê bán ở Sài Gòn có loại hạt rang sẵn, cà phê Moka, cà phê Robusta,… bán tới đâu xay tới đó, mà mỗi lần mua chừng một trăm, hai trăm gram là nhiều. Xài hết ra mua tiếp, chẳng ai khoe cà phê nguyên chất cả. Cà phê là cà phê, thế thôi.

Mà nguyên chất thế nào được!

cà phê vớ

Cà phê vớ ở Sài Gòn

Hồi người Pháp mới trồng cà phê ở Việt Nam đâu đó cuối thế kỷ 19, cà phê hạt chỉ được rang, xay rồi pha với đường quậy với sữa. Thứ “cà phê di sản” này mới đúng là cà phê nguyên chất (pure).

Nhưng dân Đằng Trong đâu chịu cà phê đắng nghét kiểu đó, họ bắt đầu thêm thắt chế biến theo kiểu cách riêng, cái mà marketing hiện đại gọi là… “tạo sự khác biệt”. Họ làm quy mô nhỏ thôi, bỏ mối cho mấy quán cà phê, hay mấy tiệm bán cà phê xay lẻ.

Cà phê Sài Gòn hồi đó có độn bắp không? Có chứ sao không. Không có chút xíu bắp rang làm sao cà phê có độ sánh. Có thêm xác cau rang không? Có luôn, không có xác cau rang làm sao cà phê có vị đắng. Rồi tiện tay, cho thêm rượu đế, mắm muối,… Mà rượu đế là dung môi dễ bay hơi, không kéo theo hương tự nhiên của cà phê bốc lên mũi sao? Thêm muối để cà phê thêm phần đậm đà. Còn thêm nước mắm là để tạo sự…khác biệt. Cà phê Tây cà phê Mỹ Starbucks, Green Mountain, Rombouts,…cũng rang tẩm tá lả, nhưng không có nước mắm đâu nghen. Sáng tạo tới cỡ này thì là cà phê Sài Gòn thứ thiệt rồi còn gì.

Đó là những phụ gia dân dã trong tầm tay. Còn chơi sang hơn nữa thì thêm chút vanilla hay beurre để hương lan tỏa nhẹ trên tách cà phê nóng, trước khi hương cà phê thứ thiệt bốc ra.

Nhưng cần hiểu rằng, những thứ lằng nhằng thêm thắt này chỉ là phụ gia son phấn thôi, chứ ngon dở vẫn phải là cà phê rang sao cho tới mới ra được hương vị cà phê mê hoặc lòng người.

Vậy thì chất gì tạo ra hương thơm (aroma) cà phê? Đó là chất caffeol.

Thế caffeol là chất gì? Đó là tập hợp tùm lum chất, mà đến nay khoa học vẫn chưa biết hết. Những chất cấu thành caffeol không có trong hạt cà phê sống, mà chỉ hình thành trong quá trình rang cà phê. Rang nhanh rang lâu, rang nhẹ lửa già lửa đều ảnh hưởng đến thành phần của caffeol, và hệ quả là hương vị cà phê cũng khác nhau. Dĩ nhiên, cách rang chỉ là một yếu tố thôi, chứ hạt cà phê loại xoàng thì rang có hay cũng xoàng.

Khi pha cà phê, caffeol sẽ “tuột” ra, và tan trong nước cà phê (qua lọc), tạo ra hương vị. Còn chất béo bị giữ lại ở bã cà phê.

Dĩ nhiên, còn có nhiều chất khác phát sinh khi rang góp phần tạo ra hương cà phê, ngay cả protein, chiếm rất ít  trong hạt cà phê cũng phản ứng với đường khử để góp phần tạo ra màu, mùi và vị (phản ứng Maillard hoá nâu).

Rang chưa đủ đâu, còn phải tẩm nữa, nghĩa là phải dùng thêm phụ gia. Cà phê Tây, cà phê Mỹ đều có kỹ thuật rang tẩm khác nhau để tạo ra sự khác biệt cho nhãn hiệu riêng của họ. Cà phê Sài Gòn cũng thế. Những phụ gia “nhà bếp” và đầy tính sáng tạo quyện với hương vị của hạt cà phê rang thủ công đúng điệu tạo ra cái gọi là cà phê Sài Gòn một thời.

Thời còn đi học thỉnh thoảng tôi vẫn trốn học giờ lý thuyết, bờ bụi cà phê vỉa hè ở khu Hồ Con Rùa, gần Nhà Thờ Đức Bà, mà tụi tôi gọi đùa là khu tam giác vàng. Nơi đây có 3 trường đại học, Văn khoa, Luật khoa và Dược khoa. Để mấy bà dược sĩ ống nghiệm qua một bên, thì ngồi cà phê vỉa hè chỉ để ngắm mấy nàng Văn khoa Luật khoa tha thướt. Còn bè bạn đi lính về phép lại thường kéo nhau vào quán cà phê đèn mờ nghe nhạc tiền chiến, bên tách cà phê phin, khói thuốc, trầm ngâm về chiến cuộc ngày càng khốc liệt. Biết đến bao giờ…?

Đó, một chút bình yên của Sài Gòn bên ly cà phê Sài Gòn trong thời chiến là thế.

Cà phê Sài Gòn một thời. Một thời mà cũng cả trăm năm rồi chứ đâu còn là thưở hồng hoang cà phê nguyên chất như khi Pháp mới lập đồn điền cà phê.

Mới đây, một độc giả gửi cho tôi một bài báo nói về khảo sát cà phê ở thị trường trong nước, dựa trên hàm lượng caffeine trong cà phê để đánh giá.

Kết quả: 5/253 mẫu không có caffeine, 1/3 tổng số mẫu khảo sát có hàm lượng caffeine rất thấp (dưới 1g/lít).

Chất caffeine chỉ là một yếu tố nhỏ trong cấu thành chất lượng cà phê, và tùy thuộc loại cà phê và cách pha.

Pha kiểu nén hơi cái rẹt (espresso), chất caffeine thoát ra nhiều hơn. Caffeine ra ít hơn là pha kiểu vớ, ngâm trong bình nước sôi (giống như siêu thuốc bắc), và ít nhất là cà phê nhỏ giọt, “cái nồi ngồi trên cái cốc”. Đó là chưa kể xay to xay nhỏ, độ mịn của cà phê cũng ảnh hưởng đến lượng caffeine được chiết xuất.

Hàm lượng caffeine nhiều hay ít còn tùy loại cà phê. Cà phê Robusta (hạt) chứa 2-4% caffeine, trong khi cà phê Arabica chỉ khoảng 1-2%.

Hơn 90% cà phê trồng ở Việt Nam là loại Robusta. Mặc dù có hàm lượng caffeine trong Robusta cao gấp đôi Arabica, nhưng giá cà phê Robusta trên thị trường thế giới lại chỉ bằng một nửa so với Arabica. Sao vậy? Tây chuộng Arabica hơn vì họ thích hương vị của nó. Và mặc dù, khoa học xác nhận tiêu thụ 300 mg caffeine mỗi ngày (tương đương 3 – 4 tách cà phê), không ảnh hưởng gì đến sức khỏe cả, nhưng dân Tây khoái cà phê nhưng vẫn gườm gườm chất caffeine, nên mới chọn Arabica vì có lượng caffeine ít hơn. Dĩ nhiên, đó chỉ là một cách giải thích. Lý do chính vẫn là cái gout hương vị của cà phê Arabica.

Chất caffeine được xem là đối tượng khảo sát trong trong cà phê, trong lá chè,…vì e ngại đến sức khỏe người dùng.  Có điều ít người biết, chất caffeine trong các chai nước ngọt hầu hết là caffeine tổng hợp (nhân tạo). Cái gọi là “cà phê nguyên chất” liệu có chắc chắn chứa caffeine 100% tự nhiên không? Giá caffeine nhân tạo rẻ hơn nhiều so với caffeine tự nhiên.

Khảo sát cà phê trong nước nêu trên được xem là khảo sát đầu tiên trên thế giới, dùng lượng caffeine để xác định chất lượng cà phê, cà phê nguyên chất, hay cái gọi là cà phê không đúng nghĩa. Khảo sát này do Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ Người tiêu dùng Việt Nam (Vinastas) thực hiện trước vụ nước mắm arsenic 3 tháng. Lại cũng mấy ông bà khoa học Vinastas. Rõ khổ!

Phương pháp khảo cứu thì lạng quạng về mặt khoa học như vậy, nhưng kết quả lại được việc cho những tay hý lộng qủy thần chữ nghĩa. Một vị điều hành cao cấp của ngành hàng cà phê kết luận, rằng, 50% cà phê trên thị trường không phải là cà phê nguyên chất, và rằng người dân Việt Nam không được uống ly cà phê đúng nghĩa. Kết luận như thế sao khó nghe quá! 

Chất lượng cà phê ngoài thị trường đúng là có một mảng nhỏ hỗn loạn, đó là “cà phê non-caffeine”. Dùng đậu nành rang là chính. Muốn đắng có dexamethasone, muốn sánh có a dao gelatin, muốn đen có màu caramel, muốn bọt có chất tạo bọt xà phòng (lauryl sulfate). Còn hương cà phê?  Hương cốm, hương nếp, hương cà cuống còn… “nhân tạo” được, thì hương cà phê nhằm nhò gì, nhiều vô số kể.

Hạt đậu nành chứa khoảng 20% chất béo, mà trên 70% lại là acid béo bất bão hòa. Khi rang (cỡ 200 độ C), chất béo phân hủy, tạo ra những chất có thể có hại. Đó là tôi suy đoán từ lý thuyết. Chưa có nghiên cứu độc hại nào từ đậu nành rang, nên độc hại tới đâu, tôi không chắc, không dám nói bừa. Nhưng dù sao, cà phê bá đạo xài phụ gia lung tung kiểu này, cơ quan hữu trách nên dẹp đi luôn cho rồi.

Cà phê Sài Gòn ngày trước có thêm bắp rang, nhưng rất ít, chủ yếu dùng như phụ gia để tạo độ sánh vì bột bắp có thể tạo gel. Mà cũng chỉ rang nhẹ thôi, rang mạnh hạt bắp nở bung. Mức độ độc hại do bắp rang coi như không đáng kể.

Một quán chè bệt ở Hà Nội

Một quán chè bệt ở Hà Nội

Thế còn chất béo trong cà phê? Có chứ, khoảng 10-12%, đa số là acid bão hòa. Cho đến nay, chưa có nghiên cứu nào nói, uống cà phê có hại do chất béo bị biến chất khi rang cà phê. Có dạo ở bên Tây báo chí làm ầm ĩ vụ chất béo khi rang cà phê, nhưng đây chỉ là trò chơi thương mại nhằm tiếp thị cho loại cà phê khử caffeine (decaffeinated). Không uống được cà phê thì ăn yogurt, uống đá chanh,… mắc mớ gì phải uống cà phê khử caffeine, có khác gì uống rượu khử alcohol. Gà trống thiến đâu phải là gà mái.

Cà phê Sài Gòn hồi đó đâu có đen thui, sánh sệt như bây giờ. Cà phê Sài Gòn phôi pha nhiều theo cuộc bể dâu, nhưng không vì thế mà bốc lên cà phê nguyên chất, cà phê đúng nghĩa, cà phê linh thiêng, hay cà phê là di sản quốc gia…

Lang thang ở Hà Nội, thỉnh thoảng tôi cũng ngồi bệt trên thềm hè, uống cốc chè thúng mẹt, hút chơi điếu cày, ăn miếng kẹo lạc, tám chuyện lăng nhăng với dân Hà Nội. Sài Gòn có cà phê, Hà Nội có nước chè mà, phải không?

Vào những năm 72-73, khi chiến cuộc bị đẩy lên cao khủng khiếp – Mùa hè đỏ lửa đó, rất nhiều sinh viên Hà Nội bị động viên để đưa vào Nam. Ngồi uống chè bệt ở Hà Nội, đôi khi tôi tự hỏi, họ có rủ nhau đến uống nước chè “cái mẹt nằm trên cái thúng” như thế này không. Ngồi uống để nói với nhau những lời “heart-to heart” mà không bị “kiểm duyệt” trước khi lên đường Nam tiến. Họ nghĩ gì trong đầu lúc đó, và nếu còn sống, họ nghĩ gì lúc này?  Bọn tôi ở Sài Gòn, thường rúc vào quán đèn mờ, nghe nhạc tiền chiến, uống cà phê “cái nồi ngồi trên cái cốc”, trầm ngâm thằng còn thằng mất…Có những kiểu “nhân danh” gì đó vô lý, vô nghĩa,… để mạng người bèo bọt.

Cà phê Sài Gòn vẫn còn nguyên đấy! Còn nguyên trong ký ức như một thứ cà phê dĩ vãng buồn nhiều hơn vui. Xin đừng lộng ngôn với quá khứ.

Vũ Thế Thành

.

 

Advertisements
This entry was posted in An toàn Thực phẩm, Tùy bút Vtt, Vũ Thế Thành. Bookmark the permalink.

3 Responses to Cà phê Sài Gòn “nguyên chất dĩ vãng”

  1. Pingback: Cà phê Sài Gòn “nguyên chất dĩ vãng” | Những thằng già nhớ mẹ

  2. My Nguyen says:

    Bài viết rất hay. Tôi cũng rất mê cafe, tôi cũng để ý nhiều về cafe. Cái để ý của tôi về nghệ thuật uống cafe, nghệ thuật pha cafe và thưởng thức cafe. Phân tích về hàm lượng cafe thì thua. Nhất là ở VN, nổi một thương hiệu có một kiều pha chế khác nhau, ấy là chưa kề mấy quán cóc, vỉa hè thì có lẽ cafe là 0%. Tôi chưa thấy nơi nào có cafe đặc quánh như ọ VN ! Có lần ngồi nói dóc với anh xe ôm.. Anh ta nói “ cafe đặc như vầy không có chút cafe nào hết, toàn bột gì và hương liệu, nhưng bọn em uống quen rồi, bây giờ uống cafe xay thứ thiệt không thấy ngon nữa” cái chết là ở chỗ đó anh Thành ơi. Nếu uống cafe giả, có hại mà khoái hơn cafe thiệt thì thôi rồi !

    Like

  3. Hoa says:

    Kính gửi tác giả,

    Cháu xin mạn phép phát biểu đôi lời ạ. Cháu rất thích Cái lối viết Văn, cái kiểu đưa chuyện rất giản dị và thú vị của bài viết. Có thể Bác đúng khi viết về cafe của quá khứ, của thời quá độ- cái này cháu không biết vì chưa ra đời. Nhưng bấy giờ, có một phần các bạn trẻ, những nhà tâm huyết, những nhà kinh doanh, những nhà rang xay lớn có, nhỏ có tại Việt nam hoặc đến Việt Nam để đầu tư, kinh doanh,… họ đang bắt tay nhau, hỗ trợ nhau, kể cả cạnh tranh nhau để làm ra sản phẩm ” cà phê sạch – hay nói cách khác là pure hay là ” cà phê di sản” mà Bác đang dùng – cháu thích tứ này của Bác 🙂
    Kể cả Sài Gòn, Hà Nội, Đà Lạt, Dắk lăk hay một số vùng quê nhỏ có trồng cà phê- chỉ Cần Bác alo cho cháu, cháu sẵn sàng cho người đãi Bác ” cà phê di sản” ngay đấy ạ
    Cháu đang công tác trong ngành công nghiệp cà phê Bác nhé, tuy là chưa ra đến tách cà phê, nhưng cháu có niềm tin ở các đối tác, khách hàng của minh, và biết rõ họ đang làm gì. Nếu Bác không chê cháu nhỏ bé, cháu xin được phục vụ, chia sẻ những hiểu biết chút ít của cháu về cà phê của Việt Nam mình trong giai đoạn hiên nay ạ
    T. Hoa

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s